اکنون که این رساله به پایان نامه رسیده است بر خود لازم می‌دانم که از استاد ارجمند و بزرگوارم جناب آقای دکتر محمد مهدی مرادی خلج که با راهنمایی‌های ارزنده خود مرا در پیشبرد این پایان‌نامه صمیمانه یاری رساندند، تشکر و قدردانی نمایم.
همچنین از استاد ارجمند جناب آقای دکتر حمید حاجیان‌پور استاد مشاور و جناب آقای دکتر احمد فضلی نژاد داور محترم، تشکر ویژه دارم.
از پدر و مادر عزیزم که در طول زندگی همیشه بهترین دوست و پشتیبان من بود‌ه‌اند با کمال احترام قدردانی و تشکر می نمایم.

 

تا قبل از انقلاب مشروطه تعلیم و تربیت دختران عموما به شکل مکتب¬خانه¬ای بود و این مکتبخانه¬ها تحت نظارت دولت نبوده و برنامه¬ی ویژه¬ای برای آن¬ها در نظر گرفته نشده بود. در کنار آموزش مکتب¬خانه¬ای زمینه¬ی آموزش به سبک جدید نیز از اوایل دوره¬ی قاجار فراهم شده بود، که این امر نتیجه ارتباط با کشورهای اروپایی، تأسیس مدارس خارجی و انتشار روزنامه و …. بوده است. پس از انقلاب مشروطه با  تأسیس مدارس به سبک جدید، مدارس دخترانه نیز به دو صورت ملی و دولتی در آمد که برنامه¬ی آموزشی این مدارس با توجه به ملی یا دولتی بودنشان متفاوت بوده است. این پژوهش که با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه¬ای و آرشیوی صورت گرفته است، به بررسی آموزش و نهادهای آموزشی دختران در دوره¬ی قاجار به عنوان بخش مهم و موثر  جامعه¬ی ایران به لحاظ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پرداخته است. تحولات آموزشی، فرهنگی، اجتماعی از سلطنت فتحعلی¬شاه تا سلطنت مظفرالدین شاه و عوامل موثر بر نظام آموزشی ایران به عنوان مدخلی برای ورود به بحث آموزش و نهادهای آموزشی دختران آمده است.

موضوع پایان نامه من درباره دوره قاجار است.جامعه ایران در عصر قاجار وارد مرحله¬ی جدیدی از تغییر و تحول ساختار سیاسی – اجتماعی گردید که با دوران قبل از آن تفاوت چشمگیری داشت. از جمله در زمینه¬ی حضور زنان در عرصه¬ی اجتماعی و سیاسی و فرهنگی، این تحول قابل ذکر است. تا قبل از انقلاب مشروطه اصولا مراکز یا سازمانی که از سوی دولت یا افراد در خصوص آموزش و تعلیم و تربیت دختران ایجاد شده باشند، وجود نداشت. مراکز آموزشی در چهارچوب مکتب¬خانه¬ها و تدریس خصوصی در منازل محدود می¬شد و محتوای آموزشی آن¬ها نیز دگرگون نشده بود، اما در اواسط این دوره به خصوص در آستانه¬ی انقلاب مشروطه اولین سنگ بنای آموزش به سبک جدید گذاشته شد. در جامعه¬ی بسته و مردسالار ایران دوره¬ی قاجار اگرچه آموزش فقط سهم مردان بوده است، اما زنان با توجه به فرصت¬های محدودی که در این زمان برای آن¬ها فراهم شده بود با اقدامات مناسب و با حضور مستقیم و غیر مستقیم در زمینه¬ی احقاق حقوق خود تلاش¬هایی را آغاز کردند. در این دوره زنان ایرانی پیش از آنکه منتظر حمایت دولت و حمایت¬های قانونی باشند به سازماندهی¬ خود پرداختند و به شیوه¬های خلاق دست به تأسیس و اداره¬ی مدارس جدید دخترانه زدند و حتی در راه تأسیس مدارس دخترانه، آن-ها با مخالفت¬هایی جدی از سوی جناح سنتی جامعه مواجه شدند.
نخستین تلاش¬های زنان برای تأسیس مدارس ملی دخترانه از سوی خانم طوبی ¬رشدیه و بی¬بی¬خانم وزیراف صورت گرفت، اما مدارس آن¬ها با مخالفت دولت بسته شد. به این ترتیب تا آغاز انقلاب مشروطه هیچ مدرسه¬ی دخترانه¬ای اجازه¬ی تأسیس نیافت. با تغییر شرایط کشور چون فروکش کردن استبداد، احساس ضرورت ایجاد تحول در جامعه، پیدایش روزنامه-ها، و از همه مهم¬تر انقلاب مشروطه، تحول جدیدی در زمینه تأسیس مدارس ملی به وجود آمد. در پی گشایش مجلس اول گروهی از مشروطه¬خواهان از تأسیس مدارس دخترانه حمایت کردند. و همچنین زنان کوشش و جدیت بیشتری برای تأسیس مدارس دخترانه به عمل آوردند. در اواخر سال ۱۳۲۵ق پس از یک دوره فعالیت¬های گسترده از سوی زنان، شرایط برای تأسیس مدارس دخترانه مهیا شد. با تصویب متمم قانون اساسی، اصل ۱۸ و ۱۹ آن به تحصیل اجباری بدون ذکر جنسیت پرداخته بود. در این شرایط زنان توانستند با استناد به این اصول حمایت نمایندگان مجلس را برای تأسیس مدارس دخترانه کسب کنند. در سال ۱۳۲۶ق خانم طوبی¬آزموده مدرسه¬ی” ناموس” را تأسیس کرد. گشایش مدارس ملی دخترانه در سال¬های بعد همچنان ادامه یافت. مدارسی چون عفاف، تربیت، حجاب، شمس المدارس در سال ۱۳۲۷ق توسط زنان تأسیس شد.